Camiño Primitivo na Ulloa (11): A igrexa de San Salvador de Merlán

O Camiño primitivo pasa xusto por diante da igrexa de Merlán (foto 1) pero, pola excesiva altura dos nichos do camposanto que o rodea, a fachada non se ve dende o Camiño. A igrexa era románica na súa orixe, de finais do século XII, pero foi reformada no século XVI. Nesta reforma perdeu a súa fachada orixinal e parte das paredes laterais, e foille engadido o pórtico. Na reconstrución da fachada foron reempregadas pezas da estrutura románica, un exemplo diso son os perpiaños con bolas que a adornan (foto 2) ou algunhas das columnas do pórtico que comparten espazo coa pía bautismal románica (foto 3). Do edificio, chama a atención a decoración do lintel da porta lateral (fotos 4). Segundo Jaime Delgado a “cruz feita con entrelazos” representaría simbolicamente a Cristo flanqueado por dúas pequenas árbores “evocadoras tradicionais de ambientes paradisíacos”, e dicir, a árbore da vida. Como remate, vale a pena ollar a ábsida cadrada que coroa a igrexa (foto 5, 6 e 7) que conserva os seus canzorros e unha fermosa fiestra. Detalles do exterior da igrexa. Km. 70,021 Parroquia de Merlán. Palas de Rei.

O Camiño francés na Ulloa (14)

Na parte baixa de San Xiao está a igrexa que, como é lóxico, a súa orixe é románica. Do edificio orixinal só conserva a súa fermosa ábsida circular (foto 1). Non conserva a porta principal pero as pezas que soportaban o tímpano foron reempregadas (foto 2) e agora están nas das esquinas do edificio. Unha proba das reformas que sufriu o edificio é a pedra que se pode ver no exterior do muro sur da igrexa (foto 3). Esta pedra foi recolocada sen ter en conta a posición orixinal xa que a inscrición que ten, e que di: IN ERA MCCXXXI (en la era 1231), aparece do revés. Jaime Delgado supón que esta data corresponde ó fin da obra que, restados os 38 anos de diferencia entre a Era Hispánica e a Era Cristiá, quedaría o ano 1193.

A escasos metros da igrexa está o albergue “O Abrigadoiro” . Tratase dun albergue privado situado nunha casa de labranza restaurada (fotos 4 e 5), con capacidade para 18 persoas. Fronte o edificio principal teñen unha pequena taberna (fotos 6 e 7) no que tamén dan almorzo e cea aos peregrinos.

Detalles do Camiño no km. 62.
Parroquia de San Xiao do Camiño.
Palas de Rei.

San Martiño de Curbian

A igrexa de San Martiño de Curbián data do século XIII, pero a súa porte románica está foi moi alterada polas reformas posteriores. Así perdeu a súa ábsida pero aínda conserva integra a nave e o arco triunfal.
Do exterior destaca a súa porta principal (foto 1) aínda cos seus capiteis son mais ben toscos (fotos 2 e 3).
Do interior destacar os pequenos restos de pintura mural (foto 4) que se conservan en non moi bo estado (para variar), nelas pódese ver a representación da Virxe chorando o corpo de Cristo "A Piedade" (foto 5) e na outra "Cristo saíndo do sepulcro ante ¿San Martiño Dumiense?" (San Martiño era Bispo pero non sei...). Estas pinturas son nomeadas no estudio de Alicia P. Suárez-Ferrín "La iconografía medieval en los murales gallegos de los siglos XIV, XV y XVI", aínda así, a día de hoxe seguen sen tomarse medidas para a súa conservación.


Detalle do exterior e interior da igrexa
Curbián
Palas de Rei

As pinturas case desaparecidas de San Salvador de Sambreixo

A igrexa de San Salvador de Sambreixo é de orixe románica e está datada a súa construción entre finais do século XII e primeiros do XIII. En 1918 sufriu varias reformas que variaron a planta da igrexa ó serlle engadida unha capela no muro norte do presbiterio.
Sobre a parede do muro sur la igrexa, hai unha serie de pinturas moi deterioradas e que, segundo din os veciños, ocupaban o dobre de espacio do que na actualidade se conserva. Esas pinturas foron estudadas no 1979 na tesis doctoral de José Manuel García Iglesias"La pintura del Renacimiento en Galicia", pero a tesis permanece inédita. Jaime Delgado, recollendo o que escribe delas a Gran Enciclopedia Gallega di "En los parametros de la nave de la iglesia parroquial, románica, se conservan fragmentos de pinturas murales, posiblemente del s. XVI, con representaciones de los misterios de Cristo, como la Adoración de los Magos, el Nacimiento de Cristo y otros".

Na actualidade, e para miña decepción, as pinturas sofren un deterioro arrepiante por causa das humidades e do abandono que sufriron por parte de quen tivese a responsabilidade de encargarse da súa conservación (a igrexa e as administracións).

Quero, con esta entrada, denunciar publicamente o grave deterioro que sofre a pintura mural medieval que conservamos na Ulloa. Pinturas de cincocentos, catrocentos e trescentos anos que están a perderse de maneira irrecuperable, sen que autoridades e igrexa poña remedio, porque sempre, a falta de cartos, está por enriba de todo. Vilar de Donas é un exemplo, pero aquí, neste mesmo espazo tedes outros moitos pulsando na etiqueta Pintura Mural.
Quero tamén aproveitar para agradecerlle a Pepa Roig todas as súas explicacións, fíxome ver a importancia deste patrimonio esquecido e a necesidade urxente de tomar medidas que freen o seu deterioro e a súa perda irreversible.



Xeral e detalles dos restos que se conservan das pinturas.
Sambreixo.
Monterroso.

A Igrexa de San Xoán de Covelo

Fai unha semana cheguei por primeira vez a Eirexe de Covelo. Nunca antes estivera nesta aldea porque, como me dixo unha das tres persoas que aínda viven alí "Estamos ben escondidos".

A aldea está formada por cinco casas e a igrexa, igrexa da que nunca escoitara falar e que foi toda unha sorpresa.
Non é de orixe románica e non aparece, polo tanto, en ningún dos inventarios que acostumo a consultar, sen embargo so con botarlle unha pequena ollada queda claro que hai pezas dunha construción anterior que foron reempregadas nesta, como o canzorro da última foto.
O edificio ten adxunto un pórtico ó que se acede por unha porta en arco (foto 3). Unha vez atravesado o arco topamos de fronte coa porta principal da igrexa (foto 1). A gran sorpresa foi ver a macro-inscrición que contén unha das pezas desta porta (foto 2), digo macro-incrición porque non coñezo na Ulloa outra tan longa nin tan grande en tamaño.

Levo toda a semana buscando información sobre a igrexa e a inscrición pero non atopei nada. Sería moi interesante saber que din esas cinco liñas, pero eu non teño nin idea de epigrafía, así que dende aquí fago unha chamada a quen coñeza ou poida facer a transcrición para pedirlle que, por favor, mo faga saber para enviarlle a información que necesite.


Detalle da igrexa.
Eirexe de Covelo.
San Xoán de Covelo.
Palas de Rei.


Atravesa o espello cara A Outra Ulloa

San Cibrao de Repostería

San Cibrao é unha desa pequenas sorpresas da Ulloa. Con un exterior limpo de arquitecturas sobresaíntes e conservando da súa orixe románica tan só os muros da nave e algunhas pezas da porta principal, San Cibrao de Repostería pasa normalmente desapercibida, de feito, Perrín, Vazquez Saco e Jaime Delgado son bastantes breves a hora de falar dela.

Como xa dixen, do exterior pouco que destacar, aínda así, tanto a estraña cruz da porta principal (foto 1), como o Crismón Trinitario (foto 2) da porta lateral merecen unha pausa, aínda que este último estea moi desgastado.

Fai uns cinco anos que entrei en ela por primeira vez, de pura casualidade, porque eu pasaba por alí, vin a porta aberta e non facía moito que lle arranxaran o tellado e limparan o exterior. Por aquelas sorprendeume ver que debaixo do cal víase pinturas. Moito mais grande foi a sorpresa de fai un mes cando voltei alí, os buratos do cal son moito mais grandes (claramente alguén rascou nel) e xa case se pode ver toda a pintura.

As pinturas ocupan os dous laterais da nave. Na parede norte (foto 3), con moito mais cal, vese con claridade a figura de Cristo (foto 4) e un soldado cunha lanza na súa man (foto 5), supoño que é o apresamento de Cristo pero, sinceramente, non o sei. Na parede sur (foto 6), moito mais visible, vese claramente a escena do Xuízo Final, con Cristo ocupando a posición central e rodeado por anxos músicos. Na parte inferior (foto 7) aparece San Cibrao. Sobre este persoaxe Alicia P. Suaréz Ferrín no seu traballo "Iconografía medieval en los murales gallegos de los siglos XIV, XV y XVII", comenta "Excepcionalmente se roza lo herético cuando el santo titular llega a ocupar un puesto que, por derecho, le correspondería a una figura superior; es lo que sucede en el Juicio Final de Repostería, en donde san Cipriano, obispo de Cartago, usurpa el lugar reservado a la Virgen, a la derecha de Cristo, frente al Bautista, actuando así junto a él como máximo intercesor".


Detalles do exterior e das pinturas da nave.
San Cibrao de Repostería.
Palas de Rei

San Cristovo de Novelúa: o interior da ábsida e as pinturas

A ábsida de Novelúa garda no seu interior pintura mural de diferentes épocas. A mais interesante, por ser as mais antigas (tardo-medievais segundo os autores, é dicir que non saben datalas con certeza, ¿século XV ou XVI?) son as que se poden ver na parte esquerda (foto 1). Estas pinturas espállanse polo muro esquerdo e pola parte circular da ábsida. As primeiras, as do muro (foto 2) atópanse en malas condicións (humidades, gretas, veladuras...) e representan segundo Vázquez Saco o apresamento de Jesús segundo San Juan. Creo que na escena Pedro corta a orella de Malco coa súa espada que podería ser o soldado que está no chan.
As pinturas da parte circular da ábsida (foto 3) representan a Última cea, pero so son visibles nun pequeno tramo pois, supoño, ó resto estará detrás do actual retablo xa que por enriba deste (foto 4) pódense ver mais restos de pinturas debaixo dunha capa de cor azul.
Na bóveda da ábsida (foto 5) existe outro grupo mais de pinturas, estas moito mais recentes (¿século XIII? ¿contemporáneas a reforma barroca do campanario?) nas que ve representada a coroación da Virxe.

Deixando a parte as pinturas, no interior da ábsida hai outros pequenos detalles nos que merece a pena pararse: o pequeno sagrario mural que aínda se conserva (foto 6) aínda que agora xa non se emprega como tal, e o zapato (foto 7) que decora unha das basas das columnas. Sobre este último dicir que cando Manuel (o sacristán) me viu facerlle unha foto preguntoume ¿é ti pensas que daquela os santos usaban zocas? ó que, dende logo, non souben que contestar.


Detalles das pinturas do interior da ábsida.
Novelúa.
Monterroso

San Cristovo de Novelúa: o arco triunfal

Ó que mais chama atención do do arco triunfal (foto 1) son sen dúbida os capiteis das súas columnas.
O do lado esquerdo (foto 2) amosa tipoloxía vexetal mentres que o dereito presenta un capitel historiado digno de observar o detalle.

Segundo Jaime Delgado (o único autor que da unha interpretación) este capitel historiado representaría a Sansón destruíndo o templo dos filisteos, sendo as dúas figuras laterais filisteos e a central Sansón, aparecendo a figura do león recordaría o feito de que como Sansón matou ó león coas súas mans.
Nun principio pensei que a figura da esquerda (foto 3) podería representar ó propio Sansón pero leva un puñal na man polo que queda descartado.
Sobre a figura central (foto 4) sería Sansón cos brazos en alto apoiados nas columnas. A terceira figura (foto 5) sería un principe filisteo, segundo Jaime Delgado, pero a min créame dúbidas, ¿que leva na man? ¿que lle asoma por enriba do ombreiro?
En todo caso, mentres ninguén diga ó contrario suponse que o capitel representa a Sansón.

Para rematar, deixar constancia de que na parede que hai enriba do arco, baixo ó encalado hai pintura mural como se pode ver nun pequeno espacio da parte dereita que perdeu ó cal (foto 6).


Detalles do arco triunfal.
Novelúa.
Monterroso

Atravesa o espello cara A Outra Ulloa

San Cristovo de Novelúa: a porta principal II

A cada beira da porta principal hai tres columnas (foto 1), os capiteis laterais, é dicir os que están mais preto e mais lonxe da porta, están decorados con motivos vexetais. Pola contra, os capiteis centrais amosan decoración historiada.

No capitel esquerdo (foto 2) están representados dous leóns afrontados. Das súas bocas sae ¿líquido? ¿ lume?, non sei. Se seguemos a mirar, poderemos observar como as colas dos leóns enrólanse no seus ventres, e como ambos leóns xuntan as súas patas dereitas. Supoño que todo isto ten un significado dentro da iconografía románica, pero a simboloxía do león é complexa de mais como para pretender sacar algo en claro.

No capitel dereito (foto 3) pódense ver dúas harpías. Eu pensaba que eran sereas-paxaro, similares as harpías salvo no detalle de que estás teñan as ás levantadas e as sereas non. As harpías son unha mestura de muller e paxaro con cola de serpe e a súa simboloxía negativa está asociada ós vicios.

Como remate dicir que a parte baixa das columnas tamén están adornadas con motivos xeométricos e nunha delas (foto 4) pódese ver un fermoso disco solar, aínda que, por desgraza, un pouco deteriorado.


Detalles da porta principal.
Novelúa.
Monterroso.