As pinturas case desaparecidas de San Salvador de Sambreixo

A igrexa de San Salvador de Sambreixo é de orixe románica e está datada a súa construción entre finais do século XII e primeiros do XIII. En 1918 sufriu varias reformas que variaron a planta da igrexa ó serlle engadida unha capela no muro norte do presbiterio.
Sobre a parede do muro sur la igrexa, hai unha serie de pinturas moi deterioradas e que, segundo din os veciños, ocupaban o dobre de espacio do que na actualidade se conserva. Esas pinturas foron estudadas no 1979 na tesis doctoral de José Manuel García Iglesias"La pintura del Renacimiento en Galicia", pero a tesis permanece inédita. Jaime Delgado, recollendo o que escribe delas a Gran Enciclopedia Gallega di "En los parametros de la nave de la iglesia parroquial, románica, se conservan fragmentos de pinturas murales, posiblemente del s. XVI, con representaciones de los misterios de Cristo, como la Adoración de los Magos, el Nacimiento de Cristo y otros".

Na actualidade, e para miña decepción, as pinturas sofren un deterioro arrepiante por causa das humidades e do abandono que sufriron por parte de quen tivese a responsabilidade de encargarse da súa conservación (a igrexa e as administracións).

Quero, con esta entrada, denunciar publicamente o grave deterioro que sofre a pintura mural medieval que conservamos na Ulloa. Pinturas de cincocentos, catrocentos e trescentos anos que están a perderse de maneira irrecuperable, sen que autoridades e igrexa poña remedio, porque sempre, a falta de cartos, está por enriba de todo. Vilar de Donas é un exemplo, pero aquí, neste mesmo espazo tedes outros moitos pulsando na etiqueta Pintura Mural.
Quero tamén aproveitar para agradecerlle a Pepa Roig todas as súas explicacións, fíxome ver a importancia deste patrimonio esquecido e a necesidade urxente de tomar medidas que freen o seu deterioro e a súa perda irreversible.



Xeral e detalles dos restos que se conservan das pinturas.
Sambreixo.
Monterroso.

Os hórreos pintados II

O emprego da pintura como protección da madeira dos hórreos, fixo que, na nosa comarca, se deran distintas variantes segundo que fora o dono do hórreo en cuestión. Os motivos xeométricos é sen dúbida unha das formas mais vistosas do emprego da pintura, pero existen moitas variantes.
Os exemplos que se mostran nas fotografías de hoxe reflicten unha parte gran variedade que existe e así temos:

• Hórreo coa madeira pintada en distintas cores seguindo a verticalidade das táboas: O Vilar (Monterroso).
• Hórreo pintado en cores alternantes empregando a travesa do medio e as columnas de pedra como divisor de espazos: Avieira, parroquia de Marzá (Palas de Rei).
• Hórreo pintado en dúas cores empregando unha na metade superior e outra na inferior: Irixe, parroquia de Marzán (Monterroso).
• Hórreo coa madeira pintada nunha soa cor, neste caso as cores empregadas soen ser o verde, negro ou marrón a pesares de que ó da fotografía sexa azul: Novelúa (Monterroso).

En resumo, a pintura protexe a madeira e despois cada un a emprega segundo o seu criterio estético e a propia necesidade de expresar a súa creatividade, así podemos chegar a categoría dos hórreos artísticos como é o caso do de Frádegas (Antas de Ulla), que a min, persoalmente, gústame.

Os hórreos pintados I

Cada vez son mais escasos os hórreos pintados que aínda conservan a antiga decoración xeométrica que tan común foi na nosa comarca.

Dende antigo, a madeira dos hórreos era pintada co fin de protexela das inclemencias do tempo, supoño que eses deseños só son produto do sentimento estético do dono do hórreo en cuestión. A práctica de pintalos era común e ademais lóxica.
A partires dos anos setenta, a moitos hórreos cambiouselles a súa madeira orixinal por un arrepiante ladrillo, esta aptitude é froito dese pragmatismo tan noso (o ladrillo dura mais ca madeira) e tan antiestético. É curioso, sen embargo, como a costume dos deseños continuou a facerse sobre o ladrillo. Na actualidade, predomina a estética de deixar a madeira a vista e polo tanto estanse a perder os debuxos.

Nestes días estiven a buscar exemplares deses hórreos antigos pintados, só atopei cinco, dous no concello de Antas de Ulla e tres no de Palas de Rei. Os que tedes nas fotografía corresponden ós situados no concello de Antas de Ulla en Castro de Amarante e San Martiño de Villapoupre (fotos 1 a 4), e o situado en Mosteiro de Devesa no concello de Palas de Rei, que como se pode apreciar, está a perder os debuxos.

Por último deixar constancia que aínda hai quen segue a facer os seus deseños, como é o caso dese hórreo pequeniño da última fotografía, que está en Ponte Campaña (Palas de Rei).


Detalles dos hórreos e os seus deseños.
Distintas aldeas dos concellos de Antas de Ulla e Palas de Rei


Atravesa o espello cara A Outra Ulloa

A aldea de Eirexe de Covelo

A parroquia de San Xoán de Covelo está situada no estremo sur leste do concello de palas de Rei. Debido a xeoloxía propia desta zona (pasa ó mesmo coa aldea de Marzán de Monterroso), as construcións están feitas con pedras esquistosa, en lugar do típico granito que impera no resto da comarca, e os tellados son de lousa en lugar de ser de tella.
A parroquia está formada por 12 aldeas e unha de elas e Eirexe, que como ven di o seu nome, e o lugar onde se atopa a igrexa, da que falei fai uns días.
A aldea de Eirexe está formada por cinco casa mais a igrexa, pero na actualidade só unha delas está habitada, non sei se ese é o factor que fai que a aldea conserve, sen apenas cambios, a súa arquitectura popular, dende logo precisamente iso é o que lle da maxia deste recanto.


Detalles da arquitectura de Eirexe.
Eirexe de Covelo.
San Xoán de Covelo.
Palas de Rei

Atravesa o espello cara A Outra Ulloa

A Igrexa de San Xoán de Covelo

Fai unha semana cheguei por primeira vez a Eirexe de Covelo. Nunca antes estivera nesta aldea porque, como me dixo unha das tres persoas que aínda viven alí "Estamos ben escondidos".

A aldea está formada por cinco casas e a igrexa, igrexa da que nunca escoitara falar e que foi toda unha sorpresa.
Non é de orixe románica e non aparece, polo tanto, en ningún dos inventarios que acostumo a consultar, sen embargo so con botarlle unha pequena ollada queda claro que hai pezas dunha construción anterior que foron reempregadas nesta, como o canzorro da última foto.
O edificio ten adxunto un pórtico ó que se acede por unha porta en arco (foto 3). Unha vez atravesado o arco topamos de fronte coa porta principal da igrexa (foto 1). A gran sorpresa foi ver a macro-inscrición que contén unha das pezas desta porta (foto 2), digo macro-incrición porque non coñezo na Ulloa outra tan longa nin tan grande en tamaño.

Levo toda a semana buscando información sobre a igrexa e a inscrición pero non atopei nada. Sería moi interesante saber que din esas cinco liñas, pero eu non teño nin idea de epigrafía, así que dende aquí fago unha chamada a quen coñeza ou poida facer a transcrición para pedirlle que, por favor, mo faga saber para enviarlle a información que necesite.


Detalle da igrexa.
Eirexe de Covelo.
San Xoán de Covelo.
Palas de Rei.


Atravesa o espello cara A Outra Ulloa

Historia dunha fotografía

"Historia dunha fotografía" é o nome do proxecto de recuperación da nosa historia, a través das fotografías antigas que os alumnos de 1º de BAC do IES de Monterroso aportan. Carlos Seara, o profesor de Historia, leva xa dous cursos coordinando este traballo.
Descubrín o proxecto fai un mes, cando de casualidade atopei o blog da biblioteca do centro "A Vacaloura", pois é neste blog onde as fotografías e o texto que cada alumno escribe en relación coa imaxe, mostrase portas afora do IES. Así descubrín, por exemplo, unha foto do desfile de coches no San Cristovo de Antas de Ulla do ano 1964, a fotografía dun xerador eléctrico do ano 1967 enganchado a un motor dunha máquina de mallar para dar luz nunha voda, ou a foto dunha malla, na que despois de preguntarlle a Paula (a autora do texto que acompaña a foto), descubrín que, probablemente a persoa que está metendo o pan na máquina é o meu avó Manuel.

Dende aquí, quero darlles o meu apoio a estas rapazas e rapaces e agradecerlles que compartan con nos as súas imaxes do pasado e as súas historias. Gracias tamén a Paula e a Carlos Seara por ter a amabilidade de contestar ás miñas preguntas. Espero que podamos seguir disfrutando deste valente traballo nos próximos cursos.
Quero tamén dende aquí invitaros a todos a entrar no blogue da biblioteca "A Vacaloura" e lles deixedes o voso comentario.



Como non podo sacar ningunha fotografía do traballo "Historia dunha fotografía" aquí, decidín tirar da miña propia historia e sacar unha das miñas fotografías antigas.
Esa fotografía foi sacada no ano 1956 en Castro de Amarante. O que está ó mando da máquina é o meu avó Manuel e o da súa esquerda é o seu irmán Emilio, entre as mulleres (espelida como é ela) a miña tía Teresa. Esta foto reflexa tódolos traballos da malla, ata aparece o neno encima do palleiro, porque no palleiro sempre había un neno encima, de feito ata eu estiven encima dun na única malla que participei alá polo setentae...

Os ulloáns mortos nos campos de exterminio nazi

Seguín estes día a buscar datos sobre os mortos da Ulloa na Guerra Civil. Primeiro atopei este datos:

Jesús Quinteiro Quinta.
39 anos, labrego.
Natural de Antas de Ulla e veciño de Areas, Antas de Ulla.
Desertor do exercito golpista.
Morto o 25 de outubro de 1940.
Xulgado en Lugo por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte.
Executado.

Angel Varela Freijeiro
35 anos, mineiro.
Natural de Palas de Rei e veciño de Vieiro, Viveiro.
Morto o 17 de decembro de 1936
Xulgado por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte.
Executado.


Pero o terceiro ulloán que atopei no listado de Nomes e Voces sorprendeume. Era o seguinte:

Agustín Souto Millares
Natural de Palas de Rei.
Morto o 9 de decembro de 1941 no campo de concentración de Gusen (Austria)

Sorprendeume saber que tamén houbo xente da Ulloa nos campos de concentración. Nin sequera sabía que Gusen era o "matadeiro" de Mauthausen, situado soamente a 3 quilómetros deste.
Seguín tirando do fío e buscando mais datos e atopei mais:

José Cañeda Macía
Natural de Vilar de Donas, Palas de Rei
Non se coñece a data de nacemento.
É trasladado de Mauthausen ó comando de Gusen onde morre o 7 de xaneiro de 1942.

Eliberto Fernández Cid
Natural de Augas Santas, Palas de Rei.
Sen data de nacemento coñecida.
Trasladado a Mauthausen e posteriormente ó campo de Dachau (Alemania) onde morre o 8 de novembro de 1941


Semella que estes mortos dos campos de concentración non tivesen que ver ca Guerra Civil pero non é así. Mais de 8.000 españois acabaron nos campos nazis, a maioría eran exiliados republicanos, vivían en Francia e loitaron xunto cos franceses contra a ocupación nazi na II Guerra Mundial, o ser apresados acabaron en Mauthausen. Outros, foron deportados dende os campos de refuxiados españois que existían en Francia. Fose como fose, nos tamén sufrimos os campos de concentración do nazismo co beneplácito do goberno de Franco, quen (na reunión de Hendaya) afirmou que os refuxiados españois non eran de España, dándolle carta branca os nazis para que fixeran con eles o que lles petara.



Fotografía ("Españois en Mauthausen") de Francisco Boix (fotografo catalán preso en Mauthausen, único español que declarou no xuízo de Nuremberg e as súas fotografías foron presentadas como probas). Podes ler aquí a declaración de Boix no xuizo traducida o castelán.

Os "paseados" na Ulloa

Coñecese polo nome de "paseados" as persoas liberais, esquerdistas, masóns ou "ausentes de misa" (ou sospeitosos de selos) que os grupos falanxistas transportaban nos seus vehículos ata lugares as beiras das estradas onde os remataban a tiros.
Lendo o libro de Curuxás, atopei un anaco no que di: "Moi ben logo de chegar, Varela [refírese a Curuxás] é informado de que o seu protector, Xosé Ouro Arias, Ouro de Leilón, o notario de Palas de Rei, tamén andaba fuxido desde o 14 de agosto de 1936. Data na que, a carón da aldea de Saa, Palas de rei, apareceran os cadáveres de dous homes (que resultaron ser os do pintor Camilo Díaz Baliño e o seu compañeiro Sixto Aguirre), asasinados por falanxistas dos concellos de Arzúa e Santiago. Secuaces doutros fascistas dos concellos de Palas de Rei e Antas de Ulla". Despois lembrei o monolito que hai na estrada que vai de Palas a Melide (fotos 1 e 2) que foi erguido alí o pasado día 14 de agosto do 2008, na memoria destes dous homes.

Segundo os datos, que a día de hoxe, o proxecto Nomes e voces (formado polas tres Universidades Galegas e a Xunta de Galicia) ten expostos na súa web, na Ulloa houbo tres "paseados", e estes son:

Alejandro López y López, de 24 anos e labrego. Natural de Paradela (Lugo) e veciño de Espiño (Paradela-Lugo). Apareceu morto o 11 de agosto do 1936 na estrada de Rubián a Palas de Rei en Remesar.

Sixto Aguirre Guarin, de 31 anos e médico. Natural de Rianxo (A Coruña) e veciño de Santiago de Compostela. Apareceu morto 0 14 de agosto de 1936 na estrada de Palas de Rei a Melide no lugar de Saa.

Camilo Díaz Baliño, de 45 anos e artista. Natural de ferrol e veciño de Santiago de Compostela. Apareceu morto xunto a Sixto Aguirre. Dicir que Camilo e o pai de Isaac Díaz Pardo.

Segundo os datos de Nomes e voces non houbo paseados ulloans, pero non revisei os datos dos fusilados, onde supoño que si haberá nomes da Ulloa.


En recordo dos homes e mulleres da Ulloa mortos, encarcelados, represariados e perseguidos pola ditadura franquista van estas palabras.


Detalles do monolito en recordo os "paseados" Camilo Díaz e Sixto Aguirre.
Saa.
Parroquia de San Pedro de Meixide.
Palas de Rei

Curuxás e a guerrilla antifranquista na Ulloa

Durante estes días de Nadal estiven lendo o libro de Carlos Parrado "Curuxás. O guerrilleiro que non cazou Franco". Este libro fala da vida de Ramón Rodríguez Varela, coñecido polo alcume de Curuxás, pero tamén relata a actividade e as accións desenvolvidas polo grupo da guerrilla do Alto Ulla dende o final da guerra civil ata a morte, en 1946, do seu último xefe: Benedicto Fuentes Díaz "Foucellas".

Ramón Rodríguez Varela,"Curuxás", naceu no 1905 en Vilamor (Toques), pero con 11 anos os seus pais múdanse a Pambre para traballar como caseiros na propiedade do castelo de Pambre. Os 18 anos vai cos seus pais a aldea de Curuxás ( a escasos 3 quilómetros ó nordeste de Palas) e e deste lugar de onde lle ven o seu alcume.
Con 23 anos casa en Vilareda (Palas de Rei) con Marcelina Costa, natural de San Xiao do Camiño. Para manter a crecente familia traballa de canteiro, peón, carpinteiro, encofrador e, no 1934, de mineiro nas minas de San Finx, no concello de Lousame (A Coruña) onde se afilia o Sindicato Mineiro de Lousame adscrito a CNT. Nesas minas traballaba en xullo de 1936 e dende os primeiros momentos forma parte da resistencia ó golpe de estado que da paso a Guerra Civil. En abril do 37 volta A Ulloa, á casa de San Xiao do Camiño.
A finais de maio do 37 e declarado en rebeldía por non comparecer no Xulgado de Noia por un delito de roubo (na mina de San Finx) e posesión de armas.
Vive con relativa normalidade en San Xiao ata marzo do 38, cando un continxente de garda civís de Melide, Monterroso, Palas de Rei, Taboada e Antas de Ulla, reforzado con falanxistas destas poboacións, intentan sorprendelo antes da saída do día, na súa casa. Curuxás logra fuxir e así empeza o seu tempo de fuxido e a súa lenda.

A Curuxás nunca lograron prendelo (por mais que o intentaron en moitas ocasión) en parte porque era axudado e protexido polos seus veciños, en parte porque a garda civil non tiña ningunha fotografía súa para identificalo. Viviu acubillado na casa de familiares, amigos, protectores e na súa propia ata a súa morte en maio de 1967. Morreu de hemoptise (enfermidade pulmonar derivada do seu traballo nas minas) na casa dun veciño de Irago de Abaixo (Toques), o pé dos montes do Careón. Este veciño, xunto con outros colaboradores de Curuxás, decidiron cruzar o monte co cadáver co fin de deixalo na Ulloa e que así fosen as autoridades de Lugo quenes levasen as dilixencias. O caso foi que, entre os 120 quilos do morto e a choiva do día anterior, acabou o pé dun camiño a escasos quilómetros do lugar onde morreu.

Como xa dixen, este libro non so conta a vida de Curuxás. Nas súas páxinas tamén aparecen outros personaxes (roxos e fascistas) da Ulloa: José Ouro Arias "Ouro de Leilón", Alfonso de Xeré, Jesús Pacín Rodríguez "o Roxo de Cabana", Antonio Mera, Cesáreo Bermejo "de Santa Mariña," Verísimo García López "Verísimo de Barreiro", Constantino Grandío "o médico de Palas"... e moita outra xente que coa súa testemuña axudou a Carlos Parrado a deixar escrito un anaco da nosa historia recente.


Portada do libro na que aparece unha fotografía de Curuxas morto sobre un carro de vacas.
Única fotografía que se conserva de Curuxas vivo sacada do libro.

O muíño das Lavandeiras

O muíño do río Lavandeiras, situado a carón da estrada que une Fente con A Graña, é un fermoso exemplar de muíño de cubo. Segundo a inscrición que ten sobre a porta (foto 6) data do ano 1808, a min parecéronme moitos anos e, por si acaso a vista me fallaba, repasei os números coa man para saber se exactamente era un 8 ou un 9.
Os seus propietarios, os donos da Casa de Rigueira de San Pedro de Frameán, manteñen en bo estado tanto o edificio do muíño (fotos 1 e 2) como a canle (foto 3) ó que permite que poidamos disfrutar da sinxela beleza do conxunto.
Para subir ata a canle, nun lateral do muro, aínda se conserva un pasadoiro de pedra (foto 4) que leva directamente ó cubo (foto 5).


Xeral e detalle do muíño.
Lavandeiras.
Parroquia de Fente.
Monterroso.

O castelo de Amarante en 1925 e no 2009

Fai 15 días xa falei da exposición de Ruth Anderson na Fundación de Caixa Galicia da Coruña.
Nesa exposición había tres fotografías da Ulloa sacadas no ano 1925, unha delas era a de Pambre, que podedes ver en "O castelo de Pambre no 1925".

A fotografía que tedes aquí é da entrada principal do castelo de Amarante, (ata fai tres anos era a única entrada, durante a restauración abriron outra nova nun lateral) na exposición está exposta xunto con outros hórreos de Galicia e o titulo pon simplemente "Hórreo. Antas de Ulla (Lugo)". Supoño que tamén pon a data pero non tomei nota e para miña desgraza esta fotografía non aparece no libro-catalogo da exposición, pero como a de Pambre e a foto de San Miguel de Penas son do 1925, supoño que esta tamén é dese ano.

Seguindo a idea que xurdiu ó ler un comentario que Zeltia deixou neste blogue, decidín facer as fotos deses sitios na actualidade para comparar os cambios, que como vedes son ben poucos.


Porta principal do castelo de Amarante.
Amarante.
Antas de Ulla.

Fotografía do 1925 de Ruth Matilda Anderson.

Engado hoxe, 11 de xaneiro de 2010, a cuarta fotografía da Ulloa feita por Ruth Anderson. Trátase da lareira do Castelo de Amarante e que atopei gracias a un comentario deixado nesta entrada

Cocendo o pan con Pilar e Antonio

Pilar e Antonio teñen unha casa ó carón do almacén onde eu traballo, fai dous meses fixeron unha fornada e Pilar regaloume un bolico, díxenlles se me podían avisar a próxima vez que coceran e así o fixeron.
Facía mais de dez ou quince anos que non vía cocer o pan na casa e volveume a emocionar ver o proceso desta tradición a piques de extinguirse. O pan foi sementado e recollido por eles. Levouse ó único muíño segue a funcionar en toda a Ulloa. O lévedo era feito na casa. Antonio atento ó forno e Pilar facendo masa. O resultado: un pan "cinco estrelas superior" que eu tiven a fortuna de saborear.



Este é o meu bolico:

San Cibrao de Repostería

San Cibrao é unha desa pequenas sorpresas da Ulloa. Con un exterior limpo de arquitecturas sobresaíntes e conservando da súa orixe románica tan só os muros da nave e algunhas pezas da porta principal, San Cibrao de Repostería pasa normalmente desapercibida, de feito, Perrín, Vazquez Saco e Jaime Delgado son bastantes breves a hora de falar dela.

Como xa dixen, do exterior pouco que destacar, aínda así, tanto a estraña cruz da porta principal (foto 1), como o Crismón Trinitario (foto 2) da porta lateral merecen unha pausa, aínda que este último estea moi desgastado.

Fai uns cinco anos que entrei en ela por primeira vez, de pura casualidade, porque eu pasaba por alí, vin a porta aberta e non facía moito que lle arranxaran o tellado e limparan o exterior. Por aquelas sorprendeume ver que debaixo do cal víase pinturas. Moito mais grande foi a sorpresa de fai un mes cando voltei alí, os buratos do cal son moito mais grandes (claramente alguén rascou nel) e xa case se pode ver toda a pintura.

As pinturas ocupan os dous laterais da nave. Na parede norte (foto 3), con moito mais cal, vese con claridade a figura de Cristo (foto 4) e un soldado cunha lanza na súa man (foto 5), supoño que é o apresamento de Cristo pero, sinceramente, non o sei. Na parede sur (foto 6), moito mais visible, vese claramente a escena do Xuízo Final, con Cristo ocupando a posición central e rodeado por anxos músicos. Na parte inferior (foto 7) aparece San Cibrao. Sobre este persoaxe Alicia P. Suaréz Ferrín no seu traballo "Iconografía medieval en los murales gallegos de los siglos XIV, XV y XVII", comenta "Excepcionalmente se roza lo herético cuando el santo titular llega a ocupar un puesto que, por derecho, le correspondería a una figura superior; es lo que sucede en el Juicio Final de Repostería, en donde san Cipriano, obispo de Cartago, usurpa el lugar reservado a la Virgen, a la derecha de Cristo, frente al Bautista, actuando así junto a él como máximo intercesor".


Detalles do exterior e das pinturas da nave.
San Cibrao de Repostería.
Palas de Rei

O castelo de Pambre no 1925

Esta fin de semana estiven vendo a fantástica exposición de Ruth Anderson na Fundación de Caixa Galicia da Coruña. Desta fotógrafa coñecía a súa obra dende fai anos, pero o que non sabía era que ela tamén estivo na Ulloa nunha das súas visitas a Galicia, entre os anos 1925 e 1927.

Foi unha agradable sorpresa topar con esta foto do Castelo de Pambre feita en xaneiro do 1925. Xa vedes, nos anos vinte, unha rapaza americana percorreu Galicia coa súa cámara e unha beca da Hispanic Society of América, co fin de retratar os costumes da época no norte de España. De aí saíu un excelente arquivo fotográfico destes que vale a pena ver aínda que sexa unha soa vez na vida.

Recoméndovos a exposición a todos.


Castelo de Pambre no ano 1925.
Pambre.
Palas de Rei

Fotografía: Ruth Matilda Anderson

Castelo de Pambre outra vez

Lévase falado tanto del que todo ó que poida dicir e repetir ó cen veces escrito. Hai centos de fotografías mellores cas miñas, así que hoxe so engado unha fotografía feita nun día gris do pasado xaneiro.

Despois de anos de loita pedindo a apertura ó público, abriuse por fin a posibilidade de que as administracións públicas (Xunta de Galicia, Goberno central, Deputación Provincial e Concello de Palas de Rei) se poñan de acordo para que o castelo de Pambre deixe de ser privado e calquera cidadán poida visitalo.
Con tantas noticias no últimos días decidín facer un enlace onde se poidan ver todas xuntas, así iremos vendo como se van cocendo as fabas deste cocido.

Sobre como é porqué se construíu o castelo hai dous artigos moi interesante e vos recomendo ler no blogue da Terra de Friol, un deles titúlase "Conflitos na Idade Media" e o outro "Escenarios dunha guerra".


Castelo de Pambre.
Pambre.
Palas de Rei

A copia do cruceiro de Alvidrón

A 1 quilómetro de Santa Mariña cara a Frádegas e xusto fronte a pista que aparta cara Vilasante, está, ó pé da estrada, a copia do cruceiro de Alvidrón (foto 1).
A mesma base, a mesma bola, as mesmas imaxes... pero de feitura ben diferente.
¿Por que creo que este é unha copia do anterior? Pois por varios detalles iconográficos e ,sobre todo, porque os copiados sempre son os mellores e o mellor tallado, sen dúbida é o de Alvidrón.

Imos por partes. A virxe de Alvidrón está feita con moito mais detalle, a cara é mais expresiva, o manto ten marcados os adornos, o pedestal está tallado... pero tamén hai outros detalles, por exemplo, o normal é que os puñais repártanse catro do lado dereito e tres do esquerdo e que a virxe coloque a súa man dereita sobre a esquerda, tal como sucede no cruceiro de Alvidrón e xusto ó contrario que neste (foto 2). Ca imaxe do cristo (foto 3) sucede o mesmo, en Alvidrón a cabeza do cristo está lixeiramente inclinada e ladeada o que demostra unha maior dominio técnico fronte ó do autor do cristo deste cruceiro. Por último, os radios da bola deste cruceiro fanse con trazos moito mais simples que chegan a cruzarse entre eles, mentres que en Alvidrón conservan a seu paralelismo.

Outro detalle que me fai pensar que esta é a copia é o seu emprazamento, lonxe da igrexa, aínda que pode que estea marcando o camiño a Vilansante ou pode que alguén morrera alí e por iso ó puxeron (costume que aínda existe hoxe nos sitios das estradas onde se producen accidentes de coches con mortos). Son conxecturas pero difícil supor que fronte a igrexa de Alvidrón non existira ningún cruceiro e si ó houbese aquí.

Dende logo, o que si lle teño que agradecer ó autor deste cruceiro é que tivese o detalle de gravar a data na súa base (foto 4), que aínda que é difícil de apreciar na fotografía pon: ANO 1836.


Detalles da copia do cruceiro de Alvidrón.
Entre Santa Mariña e Frádegas.
Santa Mariña de Castro de Amarante.
Antas de Ulla

O cruceiro de Alvidrón: cronoloxía

A Ulloa ten mais dun cento de cruceiros (fácil de saber porque hai 90 parroquias e en moitos casos mais dun) e un dos mais retratados é o cruceiro de Alvidrón (foto 1). Penso que a razón non está na súa antigüidade senón na súa peculiar Virxe das Dores (foto 2) e o lugar ven visible no que agora está, xa que seu emprazamento orixinal (polo las novas que me deu o amigo do Lar dos avós) non era ese senón que , ata o ano 1978, estaba na saída da praza da igrexa na entrada ó camiño que vai a Mancegar, e por aquelas aínda conserva os tres pasos da súa base.

Estiven a buscar datos sobre a súa cronoloxía pero son ben confusos. Hai autores que din que é do século XVIII outros do XIX e hai que dixo que foi feito o século pasado. Logo estiven a mirar outros cruceiros similares en Galicia e é curioso que das mais de 1.000 fotografías que vin so 32 tiñan bola, e desas só 4 tiñan as imaxes de Cristo e da Virxe, porque o normal nese tipo de cruceiros é que so teñan a cruz ou, como moito, o Cristo na cruz. Así xa cheguei a conclusión que o de ter unha bola en lugar da base cadrada é pouco común e mais raro aínda plantarlle enriba as dúas imaxes.

A Virxe das Dores non comezou a representarse con sete puñais cravados no corazón ata o século XVI (en Flandes) e esta iconografía non se espallou por España ata finais do século XVII. En 1727, Benedicto XIII, engade a imaxe da Virxe das Dores a festa do Venres da Paixón e polo tanto a virxe do cruceiro de Alvidrón sempre sería posterior a esta data.
Por outra banda atopei a inscrición da copia deste cruceiro (do que xa falarei o próximo día) que en concreto di: ANO 1836.

Polo tanto, o cruceiro de Alvidrón fíxose entre a segunda metade do século XVIII e o principios do XIX e non no século XX, a non ser que o cruceiro de Alvidrón sexa a copia e o feito en 1836 sexa o orixinal (que todo pode ser nesta Ulloa nosa).


Xeral e detalles do cruceiro.
Alvidrón.
Antas de Ulla.


Se queres ver as zocas da virxe de Alvidrón, atravesa o espello cara A Outra Ulloa

San Critovo de Novelúa: o interior da ábsida e as pinturas

A ábsida de Novelúa garda no seu interior pintura mural de diferentes épocas. A mais interesante, por ser as mais antigas (tardo-medievais segundo os autores, é dicir que non saben datalas con certeza, ¿século XV ou XVI?) son as que se poden ver na parte esquerda (foto 1). Estas pinturas espállanse polo muro esquerdo e pola parte circular da ábsida. As primeiras, as do muro (foto 2) atópanse en malas condicións (humidades, gretas, veladuras...) e representan segundo Vázquez Saco o apresamento de Jesús segundo San Juan. Creo que na escena Pedro corta a orella de Malco coa súa espada que podería ser o soldado que está no chan.
As pinturas da parte circular da ábsida (foto 3) representan a Última cea, pero so son visibles nun pequeno tramo pois, supoño, ó resto estará detrás do actual retablo xa que por enriba deste (foto 4) pódense ver mais restos de pinturas debaixo dunha capa de cor azul.
Na bóveda da ábsida (foto 5) existe outro grupo mais de pinturas, estas moito mais recentes (¿século XIII? ¿contemporáneas a reforma barroca do campanario?) nas que ve representada a coroación da Virxe.

Deixando a parte as pinturas, no interior da ábsida hai outros pequenos detalles nos que merece a pena pararse: o pequeno sagrario mural que aínda se conserva (foto 6) aínda que agora xa non se emprega como tal, e o zapato (foto 7) que decora unha das basas das columnas. Sobre este último dicir que cando Manuel (o sacristán) me viu facerlle unha foto preguntoume ¿é ti pensas que daquela os santos usaban zocas? ó que, dende logo, non souben que contestar.


Detalles das pinturas do interior da ábsida.
Novelúa.
Monterroso

San Cristivo de Novelúa: o arco triunfal

Ó que mais chama atención do do arco triunfal (foto 1) son sen dúbida os capiteis das súas columnas.
O do lado esquerdo (foto 2) amosa tipoloxía vexetal mentres que o dereito presenta un capitel historiado digno de observar o detalle.

Segundo Jaime Delgado (o único autor que da unha interpretación) este capitel historiado representaría a Sansón destruíndo o templo dos filisteos, sendo as dúas figuras laterais filisteos e a central Sansón, aparecendo a figura do león recordaría o feito de que como Sansón matou ó león coas súas mans.
Nun principio pensei que a figura da esquerda (foto 3) podería representar ó propio Sansón pero leva un puñal na man polo que queda descartado.
Sobre a figura central (foto 4) sería Sansón cos brazos en alto apoiados nas columnas. A terceira figura (foto 5) sería un principe filisteo, segundo Jaime Delgado, pero a min créame dúbidas, ¿que leva na man? ¿que lle asoma por enriba do ombreiro?
En todo caso, mentres ninguén diga ó contrario suponse que o capitel representa a Sansón.

Para rematar, deixar constancia de que na parede que hai enriba do arco, baixo ó encalado hai pintura mural como se pode ver nun pequeno espacio da parte dereita que perdeu ó cal (foto 6).


Detalles do arco triunfal.
Novelúa.
Monterroso

Atravesa o espello cara A Outra Ulloa

San Cristovo de Novelúa: a porta principal II

A cada beira da porta principal hai tres columnas (foto 1), os capiteis laterais, é dicir os que están mais preto e mais lonxe da porta, están decorados con motivos vexetais. Pola contra, os capiteis centrais amosan decoración historiada.

No capitel esquerdo (foto 2) están representados dous leóns afrontados. Das súas bocas sae ¿líquido? ¿ lume?, non sei. Se seguemos a mirar, poderemos observar como as colas dos leóns enrólanse no seus ventres, e como ambos leóns xuntan as súas patas dereitas. Supoño que todo isto ten un significado dentro da iconografía románica, pero a simboloxía do león é complexa de mais como para pretender sacar algo en claro.

No capitel dereito (foto 3) pódense ver dúas harpías. Eu pensaba que eran sereas-paxaro, similares as harpías salvo no detalle de que estás teñan as ás levantadas e as sereas non. As harpías son unha mestura de muller e paxaro con cola de serpe e a súa simboloxía negativa está asociada ós vicios.

Como remate dicir que a parte baixa das columnas tamén están adornadas con motivos xeométricos e nunha delas (foto 4) pódese ver un fermoso disco solar, aínda que, por desgraza, un pouco deteriorado.


Detalles da porta principal.
Novelúa.
Monterroso.

San Cristovo de Novelúa: a porta principal I

Protexida das inclemencias do tempo polo pórtico, a porta principal da igrexa conserva o seu orixinal esplendor, salvo nun par de detalles: a patética lámpara de araña que hai fronte dela e os confesionarios que a flanquean (foto 1).

A porta principal (foto 2) está composta por tres arquivoltas, adornadas con molduras traballadas, o tímpano que contén a inscrición e as columnas que soportan o conxunto anterior.

O tímpano está adornado (foto 3) con tres figuras de entrelazados semellantes os que se poden ver en San Martiño de Ferreira. O peso del está soportado por dúas figuras de bois, un deles co curioso detalle de ter a lingua fora tocando o fuciño (foto 4). Curiosamente o importante do tímpano non son os lazos nin os bois senón a inscrición que se pode ver bordeando todo ó tímpano porque ela da nome ó artista que a fixo. Aínda que existen discrepancias sobre a parte inicial da inscrición a lectura mais aceptada é: HANC ECCLESIAM MAGISTER MARTINVS FECIT MEMORIA, ó mesmo que dicir: "Esta iglesia hizo el Maestro Martín. (Aquí queda escrito para perenne) memoria".


Detalles da porta principal.
Novelúa.
Monterroso.

Atravesa o espello cara A Outra Ulloa

San Cristovo de Novelúa: o exterior

Na parroquia de Novelúa existen dous castros e sobre o mais pequeno edificouse a igrexa.
Aínda que o edificio actual é románico xa existía unha igrexa anterior,do século VIII como así ó demostra o Testamento Maior de Odoario.
Esta igrexa, a mais importante do concello de Monterroso despois de San Salvador de Balboa, presenta unha serie de peculiaridades que a fan única na nosa comarca: a propia estrutura da igrexa e os capiteis historiados do seu interior.

O exterior rompe coa a estrutura románica habitual das igrexas da zona ó estar formada a igrexa por tres corpos (foto 1), o primeiro formado pola nave e a ábsida, o segundo corresponde ó pórtico que protexe a porta de entrada, e o terceiro sería a torre. Todos estes elementos son románicos, aínda que a torre só conserva o seu primeiro tramo orixinal (foto 2 e 3), xa que a parte final, á que se incorporou o campanario, é barroca.
Na ábsida (foto 4), destaca a fermosa fiestra que se abre nela (foto 5). As discrepancias sobre a súa orixe levan a algúns autores a pensar que esta fiestra, con forma de celosía, pertencería a antiga igrexa sobre á que se a actual románica.

É importante dicir que para entender o verdadeiro valor desta igrexa é imprescindible entrar nela e ver o seu interior, por desgraza a igrexa permanece pechada agás os días de oficio, é dicir, tódolos domingos as 13:00 horas.


Detalles do exterior.
Novelúa.
Monterroso

San Cristovo de Viloide

A igrexa de Viloide é un deses humildes templos románicos do noso rural ulloán. Feita a finais do século XII, no ten, como sucede noutros templos, elementos arquitectónicos de especial interese, sen embargo, o seu fermoso emprazamento co pico do Faro tras dela (foto 1) fai que valga a pena visitala.

Do seu exterior chaman a atención pequenos detalles: a cruz que remata o campanario (foto 2), a pequena figura humana que remata a ábsida (foto 3), os debuxos gravados dunha pedra da cornixa (foto 4), algún canzorro...

O interior é sinxelo. A arquivolta exterior do arco triunfal está decorada con unha serie de triángulos alternantes en relevo e refundidos (foto 5) e os capiteis están adornados con motivos vexetais.


Detalles do exterior e interior da igrexa.
Viloide.
Monterroso.

Santa Mariña de Sucastro

Eu non sabía quen era Santa Mariña ata que o "Señor Ulises" (un bo amigo que se adica a viaxar polo Mediterráneo) me falou do santuario de Santa Mariña de Augas Santas en Allariz. Segundo a lenda, un pretor romano namorouse de Mariña e tentou persuadila de que renegase da súa fe. O negarse a rapaza foi presa no castro de Augas Santas, logo tentaron queimala na cripta e finalmente foi decapitada (os mártires cristiáns pásalle como os da película de " Los Inmortales"non morren ata que os decapitan) no lugar onde hoxe se sitúa o templo.

O caso é que Santa Mariña foi venerada na Idade Media e o mais curioso: as igrexas que levan ese nome están situadas ó pé ou na cima dun castro. As tres igrexas que hai na Ulloa con ese nome, Santa Mariña de Fontecuberta, Santa Mariña de Castro de Amarante e Santa Mariña de Sucastro cumpren esa condición, estando as dúas últimas situadas sobre o castro e a primeira ó pé del.

A igrexa de Santa Mariña, datada entorno o ano 1170, conserva a súa estrutura orixinal coa excepción da fachada principal, aínda así, conserva as columnas que sostiñan o arco orixinal con curiosos capiteis de animais (foto 1). Destacan tamén da fachada a fiestra da ábsida (foto 2) ou a labra dalgún canzorro (foto 3). O interior é sinxelo (foto 4), con decoración vexetal nos capiteis do arco triunfal.

Por último falar da inscrición situada no exterior baixo a fiestra da ábsida, (como non conseguín unha foto de boa calidade engado unha reprodución mellorada da fotografía que Jaime Delgado publica no volume IV de "El románico de Lugo y su provincia"). Non atopei a lectura da inscripción, aínda que Yzquierdo Perrín di que é posible que se trate do nome do bispo que consagrou a igrexa.


Detalles do exterior e interior da igrexa.
Sucastro.
Monterroso

O pazo de Leilón: a casa dos caseiros

En calquera lugar da Galicia non podía existir unha "casa grande" o un pazo sen os seus caseiros e Leilón non era unha excepción.

Case con seguridade se podería afirmar que a figura dos caseiros galegos ten o seu nacemento nas relacións feudais da nosa Idade Media, figura que permaneceu no tempo ata ben entrada a década dos setenta, cando a emigración da década anterior deixou o campo escaso de man de obra barata.

Os "contratos de parcería" que se lle facían os caseiros ían de San Andrés a San Andrés, e dicir, no mes de novembro (o día 30 é San Andrés) facíase o contrato co novo caseiro ou dicíaselle o existente que podía seguir segundo o amo crese que o caseiro fixera ben ou mal a súa labor. O "contrato" constaba dunha relación das fincas, a forma de reparto dos bens obtidos e todas as estipulacións que o amo quixese dispoñer sobre o coidado dos bens. Por outra banda, nun caderno, anotábanse (ou anotaba o amo porque polo xeral os caseiros pouco sabían de ler e escribir) o valor que o amo consideraba que tiñan os animais.

O contrato que rexía para os caseiros de Leilón consistía no seguinte: por renta tiñan que pagar oito fanegas de pan, pagar a metade da contribución das terras e darlle os donos 3 litros de leite ó día. Por reparto, a metade dos becerros mais a metade da colleita (patacas, millo, castañas, centeo, fabas, mazás...).

Tendo en conta o contrato e o traballo duro que supoñía coidar ben a facenda para conseguir alimentar durante todo o ano a unha familia normalmente numerosa, non é de estrañar que moitos optasen pola emigración. Este foi o caso da familia de Luis, a última persoa que naceu na casa dos caseiros de Leilón como xa contei o falar do pazo.

Deixo todo isto escrito como forma de homenaxe a todos os caseiros da Ulloa e de xeito mais especial para Flora e Francisco, testemuñas da fame e pobreza vivida na nosa terra.


Detalles da casa dos caseiros do pazo de Leilón.
Leilón.
Parroquia de San Cibrao de Repostería.
Palas de Rei.

O pazo de Leilón

Este verán prometinlle ó meu amigo Luis que o primeiro que sacaría no blogue a volta das vacacións sería algo sobre Leilón, e caro me costou atopar datos sobre o pazo, tamén chamado a Casa de Ouro. A única referencia escrita sobre a súa construción é de Julio Giz Ramil, que di que tanto a casa como a capela foron feitas en 1871, aínda así non explica por mandato de quen. Eu supoño que polo pai de José Ouro Arias, quen viviu na casa ata a súa morte en 1954 , e mais tarde os herdeiros que finalmente venderona fai algo mais dunha década.

Chama a atención cando chegas a Leilón os grandes buxos que forman parte do recinto exterior e, unha vez que te acercas á casa, ver a pequena capela unida a ela (foto 2) e o emparrado (bastante descoidado) que da sombra ó patio por onde está á entrada da capela (foto 3).

O recinto conserva, ademais das palleiras, o forno, o galiñeiro e as cuadras das vacas, un fermoso pombal e un hórreo (foto 4) de cinco pés o que lle foi cambiada a súa madeira orixinal por un desafortunado peche de ladrillo.

En bastante bo estado aínda está a casa do caseiros, na que viviron os avós e os pais de Luis e na que el veu a este mundo alá polo 1969, converténdose, sen pretendelo, na última persoa nacida no pazo de Leilón.

Detalles do pazo de Leilón.
Leilón.
Parroquia de San Cibrao de Repostería.
Palas de Rei.


Atravesa o espello cara a outra Ulloa

De volta

Xa estou de volta dende fai días, pero necesitaba alargar un pouco as miñas vacacións blogueiras para organizar os arquivos das fotos das vacacións. Ademais, prometín que ó primeiro que sacaría sería algo sobre o pazo de Leilón (Luis, estou niso) e necesitaba fotos novas e un pouco mais de información. En canto teña todo volverei a miña Ulloa. Non vos impacientedes.

Na fotografía, unha lagarta azul que veu dentro da miña cámara dende Formentera.

Pechado por vacacións

Está ben tomar o sol na Ulloa pero para coñecer mundo hai que saír a velo, así que este local queda pechado por vacacións.


Na fotografía, os meus lagartos que parece que este verán tamén se foron de vacacións, non sei se polo mal tempo ou porque o miñato real (milano) non lles saca ollo.

San Salvador de Balboa: as inscricións

No interior de Balboa poden verse dúas inscricións, unha corresponde a data na que a igrexa foi consagrada e a segunda a firma do mestre canteiro.
A inscrición da data está situada nun sillar a carón da porta (foto 1) e sobre ela tamén existen distintas lecturas dependendo do autor igual que ocurre coa intrepetación do capitel esquerdo.
Para Vázquez Saco di: + ERA MCLXXXV IDIB(vs) DE(cem)BR(is), e dicir, "Era 1.185 en las Idus de Diciembre" que equivale o 13 de decembro do ano 1.147 segundo o noso calendario, e segundo este autor, a data faría referencia a construcción da igrexa.
Jaime Delgado ten en conta que enrriba das letras M, C e L, existen pequenas A (aprecianse na fotografía 2 como se fose un acento ^) e revisa as últimas letras (foto 3), polo que para el a lectura sería: + ERA M(^)C(^)L(^)XXXV VIIII K DCBR, esto sería "Era 1185, nueve días antes de las Kalendas de Diciembre" que equivale ó 23 de novembro de 1147. Delgado engade que esta data tan concreta fai referencia a consagración da igrexa posto que nas inscricións de datas de construción so se fai referencia o ano, ademais alega que que o 23 de novembro de 1147 foi domingo, día apto para a consagración.

A outra inscrición está situada preto do arco triunfal e nela pódese ler (h)OC O(pus) PELAGIO FE(cit), o que se lería "Esta obra Pelagio hizo", deixando así o mestre Pelagio datada e firmada a súa obra.


Detalles das inscricións.
San Salvador de Balboa.
Vilance.
Monterroso.

Atravesa o espello cara A Outra Ulloa

San Salvador de Balboa: os capiteis II

A interpretación do capitel esquerdo de Balboa é moito mais complexa. Os distintos autores que o estudiaron non se poñen de acordo na súa interpretación. Para Nicanor Rielo a escena podería representar a Ultima Cea (interpretación, para min, absurda). Vazquez Saco describe a escena pero non a situa. Yzquierdo Perrín opina que se representa o Bautismo de Cristo, o que podería ser si se ten en conta que hai varias imáxenes románicas (por exemplo a da cripta norte de Roda de Isábena en Huesca) que identifican así escenas similares a esta, pero nesta a imaxe do Bautista non é identificable.
O meu parecer a interpretación mais adecuada é a de Jaime Delgado, para quen a escena corresponde a Resurrección de Cristo representada segundo o "Evangelio apócrifo de Pedro", tamén chamado o "Evangelio de la Pasión". Este apócrifo explica a resurrección da seguinte forma: os soldados que gardaban o sepulcro ven a dous varones baixar dos ceos, a pedra do sepulcro móvese por si soa e estes entran, os soldados ven sair do sepulcro a tres homes, o terceiro deles é axudado polos outros dous, á chegada das mulleres un anxo anuncialles a resurrección.

Das catro figuras que se representan no capitel (foto 1) a central sería Cristo espido (vense claramente as súas costelas), axudado polos dous homes para saír do sepulcro onde aínda ten metidos os pes (foto 2). O anxo, que na súa man sostén un frasco que recolle un dos homes (foto 3) sería, segundo Jaime Delgado, a mirra destinada a unxir o corpo de Cristo.


Detalles do capitel esquerdo.
San Salvador de Balboa.
Vilance.
Monterroso.

San Salvador de Balboa: os capiteis I

No románico da Ulloa so existen catro igrexas con capiteis historiados, e dicir, que nos seus capiteis estean representadas escenas da biblia ou personaxes desta. Estas catro igrexas son: San Miguel de Coence, San Cristobal de Novelúa, Santa Mariña do Castro de Amarante e San Salvador de Balboa. O caso dos capiteis de Balboa é especialmente singular.
No capitel dereito do arco triunfal está representada a escena da Adoración dos Reis Magos (foto 1) ou a tamén chamada Epifanía, no que a primeira vista se ven cinco personaxes, os tres primeiros (foto 2) representarían os Reies Magos. O primeiro deles estaría de xeonllos e os outros dous en pé. Entre as súas máns (foto 3) levan os presentes, que como todos sabemos serían ouro, incienso e mirra. Respecto destas figuras resulta curioso ver como as vestimentas do primeiro Rei aínda conservan restos da policromía e, segundo Izquierdo Perrín as concas dos ollos (agora baleiras en parte) estarían recheas con chumbo (plomo) para dar unha sensación mais realista.
As outras dúas figuras (foto 4) resultan mais difíciles pola postura na que están. A figura da esquerda sería a Virxe sentada sobre sobre unha cadeira, da que se poden ver as patas, sobre o seu colo (e agarrado coa man dereita e cos pes colgando por encima dos de María) está sentado Xesús, quen alarga a súas mans para recoller o presente do Rei. Descoñezo porqué o neno non é tan neno ou porqué non aparece a figura de Xosé, pero dende logo todos os autores que estudiaron este capitel (Izquierdo Perrín, Jaime Delgado e Vázquez Saco) coinciden na súa interpretación.


Detalles capitel dereito.
San Salvador de Balboa.
Vilance.
Monterroso